« إِلَيْه يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ وَالْعَمَلُ الصَّالِحُ يَرْفَعُه » « 1 » ، و نيز فرموده : « وَلكِنْ يَنالُه التَّقْوى مِنْكُمْ » « 2 » ، و نيز فرموده : « يَرْفَعِ اللَّه الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجاتٍ » « 3 » ، و نيز فرموده : « فَأُولئِكَ لَهُمُ الدَّرَجاتُ الْعُلى » « 4 » ، و آيات ديگر از اين قبيل ، كه دلالت مىكند بر اينكه مقام انسان مقام بلندى است ، و مدام مىتواند به وسيله ايمان و عمل صالح بالا رود ، و اين از ناحيه خدا عطايى است قطع ناشدنى ، و خدا آن را پاداش خوانده ، هم چنان كه آيه ششم اين سوره به آن اشاره دارد ، و مىفرمايد : * ( « فَلَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ » ) * . * ( « ثُمَّ رَدَدْناه أَسْفَلَ سافِلِينَ » ) * كلمه « رد » كه مصدر فعل « رددنا » است ، ظاهرش اين است كه به همان معناى معروفش باشد ، در نتيجه كلمه « اسفل » به خاطر افتادن حرف جر يعنى حرف « الى » از اولش منصوب شده ، و تقديرش « رددناه الى اسفل » است ، و مراد از * ( « أَسْفَلَ سافِلِينَ » ) * مقام منحطى است كه از هر پستى پستتر ، و از مقام هر شقى و زيانكارى پايينتر است . و معناى آيه اين است كه : سپس ما همين انسان را كه در بهترين تقويم آفريديم ، به مقام پستى برگردانديم كه از مقام تمام اهل عذاب پستتر است . احتمال هم دارد كه كلمه « رد » در اينجا به معناى جعل باشد ، يعنى ما او را پستترين پستها قرار داديم . و نيز احتمال دارد به معناى تغيير باشد ، و معنا چنين باشد كه : ما سپس همين انسان را كه آن طور آفريديم تغيير مىدهيم ، و مراد از « سفالت » به هر حال شقاوت و عذاب است . و بعضى « 5 » گفته‌اند : مراد از خلقت انسان در احسن تقويم ، همان شرايطى است كه يك انسان در آن شرايط ، هستى مىيابد و به حد جوانى مىرسد ، حدى كه قوايش استقامت يافته ، صورت ظاهريش ، و جمال هيئتش به كمال مىرسد . و مراد از رد انسان به اسفل سافلين

--> ( 1 ) اعتقاد پاك و صحيح به سوى او بالا مىرود ، و عمل صالح در بالا رفتن آن كمكش مىكند . سوره فاطر ، آيه 10 . ( 2 ) ( گوشت قربانى عايد خدا نمىشود ) و ليكن تقواى شما است كه به سوى او عروج نموده ، و به او مىرسد . سوره حج ، آيه 37 . ( 3 ) خداى تعالى از ميان شما كسانى را بالا مىبرد كه ايمان آورده باشند ، و در ميان آنان كسانى كه توفيق علمشان داده شده به درجاتى بالاترند . سوره مجادله ، آيه 11 . ( 4 ) ايشان درجاتى بس بلند دارند . سوره طه ، آيه 75 . ( 5 ) مجمع البيان ، ج 10 ، ص 511 .